Het vaak leuke tv-programma “Keuringsdienst van Waarde” had ooit een uitzending over kroepoek. Nu is het een goedgetrainde eigenschap van de presentatoren van dat programma om zich zo onnozel mogelijk op te stellen. Maar toch leek de dienstdoende keurmeester oprecht verbaasd toen hij in Indonesië ontdekte dat het woord kroepoek een onomatopee was, een klanknabootsend woord. Hij kende het begrip zelfs niet, zo leek het. Indonesië is een rijk land in onomatopeïsche zin. Een paard heet er een tjeplok tjeplok. En denk ook aan hun kretek sigaretten: kruidnagel sigaretten die zo lekker knetteren als ze worden gerookt. Knetteren, ook een onomatopee.
Onze taal barst er van, zodra je er op gaat letten. Tikken, kwaken, hakken, slurpen, piepen, sissen, donderen, fluisteren, ratelen, knäckebröd, knakworst, popcorn, crispies, et cetera, allemaal onomatopeeën. Om nog maar niet te spreken van alle onomatopeïsche dieren, meestal vogels, de koekoek, de kievit, de tjiftaf, de grietjebie, enzovoort. Maar ik ken vreemd genoeg heel weinig onomatopeïsche dieren die geen vogel zijn. Merkwaardig. Misschien een koe. Zit wel een beetje het loeien in. Of een schaap dat blaat. Een kikker, mogelijkerwijs. Een hond is een grensgeval, lijkt me. Hond, hond, hond. Dat lijkt maar een heel klein beetje op blaffen (dat is natuurlijk wel weer een onomatopee). Een hond had beter een wolf kunnen heten. Wolf, wolf, wolf.
Er zijn ook woorden, namen die niet de klank van hun onderwerp beschrijven maar die een indruk geven van de vorm. Voorbeelden: als een vorm scherp, stekelig, puntig is, dan zijn dat woorden die niet voor iets ronds, bolligs, glooiends kunnen worden gebruikt. Elke willekeurige aardbewoner plakt hier de juiste woorden op de juiste vorm.
En dat geldt, denk ik, ook voor kleuren. Vraag een bewoner van een Zuidzee-eiland om de overeenkomstige kleuren bij de woorden geel, zwart, bruin, rood, blauw, et cetera te zoeken en ik wed dat dit een overduidelijk statisch significant resultaat oplevert. Er worden hier dus twee verschillende zintuigelijke waarneming aan elkaar gekoppeld, in dit geval een klank en een vorm. Dat heet synesthesie.
Synesthesie is een raadselachtig verschijnsel voor mensen die er niet mee zijn behept. Althans denken dat ze er niet mee zijn behept, want het schijnt dat iedereen in meer of mindere mate een synestheet is. De meest bekende vorm is wel het zien of associëren van kleuren bij letters, getallen, klanken. Maar er zijn meer vormen van synesthesie, bijvoorbeeld het associëren van een smaak met een kleur. Eens vroeg een marktkoopvrouw in Servië me of ik zwarte of witte uien wilde. Ik zag geen kleurverschil. Nee, maar deze smàken zwart, zei ze. Smaak had een kleur. Niet zo vreemd. Het Rode Plein is eigenlijk het Mooie Plein. Rood is synoniem met mooi in Rusland. Geel is laf in Amerika.
Allemaal in taal opgeslagen fossiele synesthesieën. En niet vreemder dan een zoet kind, bittere tranen of een zuur gezicht. Zuur was in onze studententijd een modewoord. Niet meer. Maar de meest normale, algemeen geaccepteerde vormen van synesthesie vinden we toch wel in de kunst. Waarom kunnen klanken, vormen of kleuren zo eenduidig emoties overbrengen? Waarom zijn sommige kleuren somber en waarom is bepaalde muziek vrolijk? Daarover zijn nooit afspraken gemaakt. Er is nooit over gestemd. Het is zuiver onafgesproken, onuitgesproken in onze cultuur neergeslagen synesthesie.
Synesthesie biedt een prachtige kans tot een wereldwijde non-verbale, voor iedereen probleemloos begrijpelijke communicatie.
Gezinus Wolters
