Met trots (waarderingscijfer bezoekers: 8.5!) kijken we terug op ons derde Kenniscafé ‘Op zoek naar de waarheid in tijden van nepnieuws’ op woensdag 3 juni 2026 bij Hogeschool Utrecht.
In een wereld waarin ’deepfakes’ levensecht lijken, berichten razendsnel rondgaan en iedereen ‘expert’ kan zijn, wordt één vraag steeds urgenter: Wat is echt, wat is waar en hoe weet je dat zeker? In dit Kenniscafé gingen de ruim 70 bezoekers onder leiding van moderator John Driedonks op zoek naar helderheid in het schemergebied tussen feit en fictie.
Hoe technologie, AI en algoritmes de werkelijkheid vervormen
Nepnieuws, misleiding en desinformatie zijn van alle tijden, maar in de nieuwe digitale wereld nemen zij een enorme vlucht. Sander Duivestein, trendwatcher bij het Verkenningsinstituut Nieuwe Technologie van Sogeti, liet zien hoe sociale media, AI, ‘deepfakes’ en slimme algoritmes onze blik op de werkelijkheid vervormen. Het gevolg: afbrokkelend vertrouwen in instituties, journalistiek en wetenschap – en de opkomst van parallelle werkelijkheden, waarin iedereen zijn eigen waarheid lijkt te hebben. Nepnieuws is dus niet alleen een technisch, maar vooral ook een sociaal probleem.
Waarom nepnieuws werkt – zelfs al je het niet gelooft
Communicatiewetenschapper Ellen Droog (VU Amsterdam) deed onderzoek naar nepnieuws en deelde met ons haar bevindingen. Ze legde uit waarom ons brein zo gevoelig is voor misleiding. Sensatie, emoties en ambiguïteit (zoals humor en satire) zorgen ervoor dat nepnieuws zich sneller verspreidt dan feiten. Daarbij trappen we in bekende cognitieve valkuilen: we zien wat we willen zien, herhaling voelt als waarheid en intuïtie wint het vaak van analyse (ons brein kiest voor gemak). Waarschuwingen kunnen zelfs averechts werken en leiden tot wantrouwen richting alle informatie – ook betrouwbare. Het probleem zit dus net zo goed in ons hoofd als in de technologie.
Factchecking in de praktijk: hoe journalisten de waarheid achterhalen
Hoe achterhalen professionals de waarheid? Factcheck expert Alexander Pleijter (Universiteit Leiden) liet aan de hand van vier concrete voorbeelden zien hoe journalisten omgaan met de psychologische valkuilen die Ellen schetste. Hij toonde welke methodes en tools zij gebruiken om nepnieuws te ontleden, bronnen te controleren en feiten scherp te krijgen.
Is dat echt zo? Slim omgaan met misleidende informatie in het dagelijks leven
Tot slot leerden we van Tommy de Bruijn (Netwerk Mediawijsheid) wat we zélf kunnen doen om misleiding te herkennen. Hij onthulde een aantal veelgebruikte trucs in nepnieuws en online verleiding en gaf praktische checkmethodes die iedereen kan toepassen. Veel van zijn tips zijn terug te vinden op https://www.isdatechtzo.nl/ Zijn kernboodschap: mediawijsheid is een basisvaardigheid, net zo belangrijk als rekenen, lezen en digitale vaardigheden. Niet alleen voor jongeren, maar zeker ook voor ouderen.
Tot slot gingen de vier sprekers met de zaal in gesprek over vier prikkelende stellingen – goed voor levendige discussies en nieuwe inzichten. Tijdens de borrel werd nog lang nagepraat, met elkaar én met de sprekers.
Terugkijken?
Benieuwd naar de foto’s, de presentaties van de sprekers en de complete videoregistratie?
Ga naar de terugblikpagina KENNISCAFE #3 ‘OP ZOEK NAAR DE WAARHEID IN TIJDEN VAN NEPNIEUWS’
Volgende Kenniscafé #4 – 28 oktober 2026
De vierde editie van ons Kenniscafé VOM HU staat gepland op woensdag 28 oktober 2026.
Het thema is: ’Het 50+ Brein: verrassend vitaal!’
Houd tegen die tijd je mailbox dus in de gaten…
