De filmmiddag was geheel gewijd aan de film ‘Holland Neutraal. De Nederlandse leger- en vlootfilm’ uit 1917. De bijeenkomst stond onder leiding van historicus Tom Sas, die uitgebreid archiefonderzoek deed naar de film en er ook een boek ‘Holland Neutraal’ over schreef dat nog steeds verkrijgbaar is bij bol.com.

Tom startte de bijeenkomst met een korte inleiding over de totstandkoming: de historische context en het doel van de film.
Historische context
Tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef Nederland officieel neutraal, terwijl de oorlog woedde in de omringende landen. Om die neutraliteit geloofwaardig te maken mobiliseerde de Nederlandse regering het leger en de marine: zo’n 200.000 soldaten werden verspreid over Nederland gestationeerd. Na twee jaar oorlog wilde de regering zowel de Nederlandse bevolking als het buitenland laten zien dat Nederland bereid en in staat was zijn neutraliteit met militaire middelen te verdedigen. Het initiatief voor zo’n grootschalige leger- en vlootfilm kwam van filmmaker Willy Mullens van filmbedrijf Alberts Frères, pionier van de Nederlandse film.
Totstandkoming film
In 1916 gaf minister van Oorlog Nicolas Bosboom toestemming aan Willy Mullens voor de productie van de film. Dankzij medewerking van leger, marine, onder anderen in de personen van generaal Snijders en Van den Akker van de generale staf, en het koningshuis kreeg hij uitzonderlijke toegang tot oefeningen, materieel en militair personeel. De oorspronkelijke film was een stomme film, begeleid met live muziek en een explicateur. Historicus Tom Sas vond later de originele speellijsten terug. Op basis daarvan maakte dirigent Sjef Ipskamp een nieuwe muzikale begeleiding voor moderne vertoningen. De oorspronkelijke versie (1917) duurde 2,5 uur. De huidige verkorte versie die wij als VOM zouden gaan bekijken betreft de korte versie van 46 minuten.
Doelen van de film
De film had destijds drie hoofddoelen:
- Het buitenland tonen dat Nederland zijn neutraliteit serieus verdedigde.
- Het vertrouwen van de Nederlandse bevolking in de krijgsmacht versterken.
- Het imago van leger en marine verbeteren door hun professionaliteit en paraatheid te tonen. In dit kader werd de film ook aan eigen soldaten getoond.
Na deze uitgebreide introductie bekeken we met de kleine 25 VOM-aanwezigen de korte versie van de film, onderbroken door een korte pauze waarin we even de benen konden strekken.
De film laat militaire oefeningen, artillerie, transport, marineactiviteiten, mijnenbestrijding, paardenzorg en training zien. De nadruk ligt op discipline, kracht en organisatie. Minder aantrekkelijke aspecten van het soldatenleven bleven buiten beeld
Na de film ging Tom nader in op hoe de film destijds werd ontvangen en het belang van de film.
Première en ontvangst
Na een uitgebreid pr-offensief ging de film op 9 januari 1917 in première in Den Haag in aanwezigheid van Koningin Wilhelmina, Prins Hendrik, ministers en militaire autoriteiten. Willy Mullens verzorgde een introductie waarna de stomme film van maar liefst 2,5 uur werd vertoond, begeleid door een ‘explicateur’ en een live orkest voor de muziek. Er zouden nog twee aparte premières volgen voor de Eerste en Tweede Kamer.
De pers was grotendeels enthousiast over de technische kwaliteit en de indrukwekkende beelden, maar ook over de begeleidende muziek (met bewerkingen van Piet Hein en invloeden uit de 80-jarige oorlog). Men vond de film een goede weerslag geven van leger en vloot en vond dat we de vergelijking met andere mogendheden ruimschoots konden weerstaan. De film trok veel bezoekers naar de eerste fysieke bioscopen en werd beschouwd als een belangrijke prestatie van Willy Mullens.
Er was echter ook kritiek. Antimilitaristen en socialisten vonden de film te propagandistisch en protesteerden tegen sommige vertoningen; ook vond men (ook een soldaat) dat de film maar een halve waarheid vertelde: ‘een etalage waarin soldaten met vrolijke gezichten rondliepen’ (geen beelden van realistische gevechtsopnames met een vijand waarin de echte slagkracht te zien was en geen beelden van soldaten die zich eigenlijk 4,5 jaar lang hebben verveeld).

Kosten
De film heeft uiteindelijk ruim 6.000 gulden gekost, een behoorlijke overschrijding t.o.v. het oorspronkelijken budget van 2400 gulden, hetgeen nog tot Kamervragen heeft geleid. Uiteindelijk werd er betaald, omdat Mullens wist uit te leggen dat vele opnames over moesten vanwege het slechte weer (najaar) en dat er te weinig filmmateriaal was begroot omdat er immers nog geen ervaring was opgedaan met het maken van dit type grootschalige films. Overigens moest hij de kosten (750 gulden) voor de drie premières wel uit eigen zak betalen.
De film na 1917
Het was de bedoeling van generaal Snijders om de film ook in de buitenlandse bioscopen (Berlijn, Parijs en Londen) te vertonen. Dit is echter niet gelukt omdat er dan in gesneden had moeten worden (uit tactische overwegingen) en men de gevechtsmanoeuvres toneelspel vond (te pijnlijk voor landen waarin wel echt gewonden waren gevallen). De film is overigens wel vertoond in de overzeese gebieden. En werd ook in bioscoopauto’s vertoond aan de eigen manschappen in Nederland en later nog als instructiemateriaal.
Rond het 100-jarig bestaan in 2017 kreeg de film hernieuwde aandacht dankzij onderzoek van Tom Sas. Er verscheen een boek, de film werd opnieuw voorzien van historische muziek en sindsdien wordt de verkorte versie regelmatig vertoond in musea, lezingen en erfgoedactiviteiten. De volledige film is nu nog te zien in EYE Filmmuseum in Amsterdam dat het nationale filmerfgoed beheert en restaureert.
Betekenis film toen en nu
De film bracht destijds succesvol zowel in Nederland (de publieke belangstelling was groot en pers en overheid waren positief) als daarbuiten het beeld van een sterke en goed voorbereide Nederlandse krijgsmacht over, evenals dat van een land dat neutraliteit voorstond.
Holland Neutraal wordt tegenwoordig gezien als de eerste grote Nederlandse regeringsfilm, een belangrijke stap in de vroege ontwikkeling van het medium film. Maar ook werd het gezien als een uniek tijdsdocument. De film laat niet alleen de krijgsmacht zien, maar ook hoe Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn identiteit als neutrale, zelfstandige natie wilde presenteren. De film diende in 1940 als inspiratie hoe Nederland ook in de 2e Wereldoorlog neutraal zou kunnen blijven. Helaas, zo vertelde Tom na afloop, vergaten we hierbij dat het Nederland in de Eerste Wereldoorlog vooral gelukt is neutraal te blijven door buitenlandse mogendheden: Engeland hechtte belang aan Nederland als ‘neutrale’ handelspartner en Duitsland wijzigde onverwachts het aanvalsplan van Frankrijk via Nederland en België (Schlieffenplan).
Na de film beantwoordde Tom nog wat vragen en was het tijd voor de borrel, waarbij velen nog even de kans grepen om met Tom na te praten. Al met al een geslaagde, leerzame middag onder de mega inspirerende leiding van Tom. Enkele bezoekers verzuchtten: ‘Als ik toen zo’n enthousiaste geschiedenisleraar had gehad, was ik beslist geschiedenis gaan studeren’.
En ja, de geschiedenis lijkt zich te herhalen. Ook wij, de ‘oudjes’ van VOM HU, genoten zichtbaar van de film, net zoals onze leeftijdsgenoten destijds. Dat blijkt treffend uit een verslag in De Tijd:
De Tijd
‘(…) gisterenmorgen zat het gebouw tjokvol met niets dan oudjes. En of ze zich vermaakten. Opperbest! Wellicht is onze dierbare koningin nog geen keer zoo spontaan be-hoera-d als toen ze hier op het doek verscheen. De oudjes hadden er den tocht door de kou best over, en toen zij bovendien nog verrast werden met een lekker warm kop koffie, toen stonden de gezichten leutig van louter schik en verkneukelden ze zich van gezelligheid’.
Andy Wagenaar


