Ik heb geen hoge pet op van de culinaire competenties van de gemiddelde VOM’er. Hoe kom ik aan die indruk als ik bij niemand van jullie in de keuken kan kijken? Dat komt omdat ik een keer heb deelgenomen aan een “teambuilding”-workshop die voor een nieuwe afdeling na de zoveelste reorganisatie werd georganiseerd. Er werd samen een maaltijd bereid die daarna kon worden genuttigd. De workshop vond plaats in de catacomben van Stadion Galgenwaard. Ongeveer 20 à 25 deelnemers. 50/50 m/v.
Ik viel van de ene verbazing in de andere. De onhandigheid, de klunzigheid bij simpele keukenvaardigheden zoals het snijden van groente was verbijsterend. Ook bij het vrouwelijke contingent. Duidelijk goed geëmancipeerd in dit opzicht. Toen ik bij de workshopleider klaagde dat de messen toch wel heel erg bot waren zei hij “ja, maar dat is voor de veiligheid, anders krijgen we de grootste ongelukken”.
Zelf kook ik (meestal) graag. Ik doe dat al jaren, zeker na mijn pensionering bijna elke dag. Dat komt ook omdat, door wat fysieke beperkingen, dat zo ongeveer de enige bijdrage is die ik aan ons tweepersoonshuishouden kan leveren. Afgezien dan van mijn activiteiten achter het toetsenbord.
Goed kunnen koken is, zoals bij veel menselijke bedrijvigheden, een combinatie van kennis, vaardigheden en creativiteit. Dat geldt voor kunst, sport en bijna alle beroepsuitoefeningen. Maar zonder een minimale basisvaardigheid is alles onbegonnen werk. Vandaar mijn scepsis over de kookkunsten van jullie, mijn lezend publiek. Jij persoonlijk natuurlijk uitgezonderd.
Koken en kunnen koken is op zich misschien niet zo belangrijk. Het kost elke dag maar tijd die je ook leuker zou kunnen besteden. Maar goed en gezond eten is wel belangrijk. En wij bejaarden behoren, samen met jongeren en mensen met een laag inkomen, tot een risicogroep in dat opzicht. Een extreem risico lopen in dit opzicht alleenstaande bejaarden, in het bijzonder degenen die recent alleenstaand zijn geworden. In dat geval vereist het een erg sterke zelfdiscipline om dagelijks te zorgen voor een gezonde maaltijd.
Het is ook niet per se nodig om zelf te koken. Er zijn meer manieren om gezond te eten, maar het voordeel van zelf een maaltijd bereiden is dat je de ingrediënten kunt kiezen en dus niet altijd de ingrediëntenlijst hoeft te lezen om te kijken of die wel een beetje in de buurt van de Schijf van Vijf komt. Schijf van vier eigenlijk, de vijfde schijf gaat over drinken, niet over eten.
Korte samenvatting: veel groente en fruit; plantaardige, geen dierlijke vetten; voldoende eiwitten maar beperkt rood vlees; koolhydraten bij voorkeur uit volkoren producten.
En minimaliseer zoveel mogelijk suiker, zout en onverzadigd vet.
Ik ga hier geen receptensuggesties geven. De boekhandel en het internet staan er vol mee. Ben je een ambitieuze beginner of herintreder? Eet jezelf gezond van Jamie Oliver is dan een goede keus. Zelf kook ik niet of nauwelijks vanuit recepten, maar ik lees ze wel. Om inspiratie te krijgen en kennis op te doen. Je moet recepten ook niet al te serieus nemen. Culinaire schrijvers doen altijd of iets precies zo moet en niet anders. Flauwekul, als je tien recepten leest over hoe je de beste gehaktbal of de lekkerste salade niҫoise maakt, lees je tien keer iets anders. Het ergst in dit opzicht zijn Italianen. Elke streek, elk dorp, elke familie heeft zijn eigen variant van een gerecht waarvan de samenstelling en de bereiding in steen is gebeiteld.
Geen recepten hier dus, maar toch een paar tips.
- Diepvriesgroenten zijn veel goedkoper dan verse, even gezond en veel beter te bewaren. Je hebt altijd iets achter de hand en je kunt je assortiment uitbreiden.
- Peulvruchten zijn gezond en goedkoop. Ook die uit blik. Snel en eenvoudig te bereiden. Wat tomaten, uien, knoflook, kruiden, eventueel spekjes of stukjes kip erdoor en klaar.
- Restjes? Gooi ze niet weg, maak er soep van. Halve liter water, bouillonblokje en een handje (diepvries)soepgroente, klaar.
- Een dubbele portie koken kost niet veel meer tijd dan een enkele. Eet de helft en vries de andere helft in.
- Veel mensen doen moeilijk over het koken van rijst (toverrijst, vingerkootje water boven de rijst, elektrische rice cookers, etc.). Onzin, gewoon tien minuten koken in ruim water en afgieten door een keukenzeef. Eventueel even laten uitwasemen in de warme pan. Klaar.
- Gebruik voor bakken, braden en wokken zonnebloemolie in plaats van boter of margarine. Gezonder en goedkoper.
Een goede insteek voor ontluikende keukenambities zijn ook de zogenaamde verspakketten die je in veel varianten bij elke supermarkt kunt krijgen. Alle verse ingrediënten met een recept erbij voor een meestal tweepersoonsmaaltijd.
Komen we op de meest gemakkelijke variant: de kant-en-klare maaltijd, al dan niet diepvries, die alleen maar even opgewarmd hoeft te worden. Niets op tegen in principe, maar houd bij de selectie de schijf van vier een beetje in de gaten, varieer een beetje. Mijn grootste bezwaar is de hoeveelheden suiker, zout en onverzadigde vetten die mogelijk in zulke maaltijden zitten. Lastig te achterhalen soms. Ik zou ze niet zeven dagen per week consumeren.
Een waarschijnlijk gezondere, maar ook iets duurdere methode om een maaltijd zonder koken te nuttigen is via thuisbezorgd maaltijdservices. Toen ik eens een poosje in de lappenmand lag hebben we gebruikgemaakt van marleenkookt.nl. Uitstekend, lekker en gezond. Er zijn andere (uitgekookt.nl, maaltijdthuis.nl, maaltijdservice.nl en zeker nog veel meer) en die zijn vast ook prima.
En dan heb je als alternatief ook nog de incidentele thuisbezorgservices, niet alleen voor maaltijden maar ook voor allerlei andere eetbare en oneetbare dingen. Bijvoorbeeld thuisbezorgd.nl of ubereats.com/nl. Veel restaurants hebben ook een eigen bezorgservice.
Afhalen kan ook. Wij doen dat regelmatig bij de Chinees of de Indonees en kiezen dan bij voorkeur een groentegerecht (Tjap Tjoy of Gado Gado bijvoorbeeld). Groente wil nog wel eens schaars zijn bij dit soort eten. Maar het laatste modegerecht Poke Bowl is prima in dit opzicht.
Gewoon naar een restaurant kan natuurlijk ook. Ik ga mijn vingers niet branden aan suggesties of recensies.
Over thuisbezorgers gesproken: alle ingrediënten, verspakketten en kant-en-klare maaltijden kun je gewoon laten bezorgen door een supermarkt bezorgservice. Wij zitten al jaren bij Picnic (picnic.app.nl) en zijn zeer tevreden, maar ah.nl of jumbo.com zijn vast ook oké.
Even afgezien van onderwerpen als religie en politiek worden er toch bijna nergens zoveel ongefundeerde beweringen verspreid als op het gebied van voeding en voedsel, eten en diëten. Misschien toch nog net iets minder vaak en minder ernstig dan op het gebied van gezondheid, medicijnen en therapieën, maar daarover valt te discussiëren.
Diëten die gericht zijn op afvallen laten we maar even voor wat ze zijn (waardeloos vrijwel altijd) maar ook van diëten die een gezondheidseffect claimen blijft er meestal niets over als er serieus onderzoek naar wordt gedaan.
Zijn er dan geen goede diëten? Zeker wel, in feite is de Schijf van Vijf een prima dieet.
Er zijn in Japan, Italië, Griekenland en Costa Rica zogenaamde blauwe zones, regio’s waar mensen gemiddeld heel oud worden, er zijn daar veel vitale honderdjarigen. Hun dieet moet dus wel prima zijn. Dat is het ook, veel plantaardig, weinig vlees, heel Schijf-van-Vijf-achtig. Maar belangrijker nog dan hun gezonde dieet is de opvallende overeenkomst in levensstijl bij al deze gebieden. Veel natuurlijk bewegen, matig eten, ontstressen, een levensdoel hebben, familie samenhang, etc.
Waarschijnlijk allemaal zaken waar we nu wat te laat kennis van nemen om nog honderd te worden. Afgezien natuurlijk dat we onze sociale omgeving ook maar zeer beperkt naar onze hand kunnen zetten.
Even terug naar alle ongefundeerde beweringen op het gebied van voeding en voedsel. Hoe kunnen we weten wat wel waar en waardevol is? Onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek over effecten van voeding is heel lastig en erg moeilijk te financieren. Op veel vragen is er geen goed onderbouwd antwoord. Maar toch zullen we wetenschappelijke methoden moeten gebruiken om de feiten en fabels over voeding een beetje te schiften. We kunnen daarvoor uitstekend terecht bij Martijn Katan, ex-hoogleraar in de voedingsleer. Je kent hem misschien nog van zijn columns in de NRC vroeger. Hij heeft twee zeer leesbare boeken geschreven over deze materie: Wat is nu gezond? en Voedingsmythes. Beide te koop voor €6,50 bij De Slegte. Zeer, zeer aanbevolen.
Katan geeft in het boek Voedingsmythes 70 voorbeelden van wijdverspreide maar ongefundeerde en soms onzinnige meningen over voeding en ingrediënten, verdeeld over 8 categorieën. Ik moet me inhouden om niet zeer uitgebreid te gaan citeren, daarom beperk ik me tot één voorbeeld uit elke categorie.
- AFVALLEN – Je wordt niet dik van vet maar van koolhydraten. Kletspraat!
- SUIKER- In suiker zit fructose, dat is giftig en verslavend. Lariekoek!
- BOTER, KAAS EN EIEREN – Biologische melk en kaas zijn gezonder dan gewone melk en kaas. Quatsch!
- GIF EN KANKER – E-nummers zijn ongezond. Gezwets!
- GROENTE EN FRUIT – De voedingswaarde van voedsel gaat bij het koken achteruit. Apekool!
- GEZONDHEID UIT EEN POTJE – Antioxidanten kunnen kanker en hart- en vaatziekten voorkomen. Gebeuzel!
- NATUURLIJK EN GEZOND – Biologisch voedsel is beter. Flauwekul!
- DRINKEN – Je moet minstens acht glazen water per dag drinken. Gezwam!
Eet smakelijk. Eet gezond.
Gezinus.wolters@gmail.com
