“Het kleedje voor Hitler” is een meeslepende, persoonlijk getinte familiegeschiedenis waarin historicus en winnaar van de Libris Geschiedenisprijs 2024 Bas von Benda‑Beckmann de twintigste eeuw door de ogen van zijn eigen Duitse verwanten onderzoekt. Het beruchte, kostbare “(tafel)kleedje” met de jachttaferelen dat ooit door de familie aan Hitler zou zijn geschonken, blijkt slechts een kleine anekdote, die hij tegenkwam tijdens zijn onderzoek. Maar het vormt een symbolische ingang naar een veel grotere vraag: hoe ga je om met een beladen familieverleden?
Kern van het verhaal
Von Benda‑Beckmann (1976) reconstrueert het leven van zijn familie – zijn grootouders en oudooms en -tantes – vanaf 1871 tot 2023. De meest indringende figuur is zijn oudtante Luise, die in 1945 trouwde met Alfred Jodl, een van Hitlers trouwste generaals. Via hun brieven, keuzes en overtuigingen komt de lezer dicht bij de historische werkelijkheid van het naziregime, de mislukte aanslag op Hitler van 20 juli 1944, de chaos van de laatste oorlogsmaanden en het Proces van Neurenberg, waar Jodl tot de dood werd veroordeeld. Maar hij vertelt ook over Luises jongere zus Tini, die eerst partijlid werd maar later een relatie kreeg met een half-Joode arts en bevriend raakte met een van de samenzweerders tegen Hitler.
Het boek geeft tevens een goed beeld van de vroegere periodes, te beginnen met de optimistische jaren na de vorming van het nieuwe Duitse Keizerrijk aan het einde van de negentiende eeuw. We zien hoe aristocratische families als de Von Benda’s – nog maar een generatie daarvoor tot de adelstand verheven – een gematigde nationaalsocialistische visie op de samenleving moeiteloos wisten te rijmen met een puur feodale levensstijl.
Het boek toont ook hoe gewone, niet-gewelddadige mensen zich konden afsluiten voor de misdaden en het leed om hen heen. “In een brief van mijn opa vertelt hij bijvoorbeeld dat hij lekker aardbeien aan het eten is in een villa in Frankrijk, zonder zich af te vragen wie er in dat huis heeft gewoond. Of neem mijn tante Luise, die er trots op is dat ze de verleiding weerstaat om mooie jassen van afgevoerde Joden mee te nemen.” Het werk laat ook zien hoe nationaalsocialistische denkbeelden in families wortel schoten, en hoe moeilijk het is om na de oorlog verantwoordelijkheid onder ogen te zien. Luise blijft haar overtuigingen hardnekkig vasthouden, wat de auteur zichtbaar pijn doet.
Waarom het boek raakt
- Het boek is naast goedgeschreven kritisch, onthullend en rijk gedocumenteerd, maar ook persoonlijk en kwetsbaar.
- Von Benda‑Beckmann reflecteert openlijk op zijn eigen positie: hoe kijk je als historicus én familielid naar mensen die je kent en misschien zelfs mag, maar wier ideeën verwerpelijk zijn? Je voelt als lezer een zeker ongemak en misschien ook wel de pijn van de auteur. Zo vraagt hij zich nadrukkelijk persoonlijk af wat hij vindt van commotie rond het graf van zijn tante Luise en haar echtgenoot Alfred Jodl.
- Lezers herkennen in het boek zowel het verleden als het heden: hoe makkelijk je achter de verkeerde leiders kunt aanlopen, hoe selectief mensen naar de werkelijkheid kijken.
Kortom
“Het kleedje voor Hitler” is een moedig en genuanceerd onderzoek naar een familie die dicht bij het hart van het naziregime stond. Het verbindt persoonlijke verhalen met grote geschiedenis, zonder te veroordelen maar ook zonder weg te kijken. Het ongemak dat daarbij voelbaar wordt, maakt het boek juist zo fascinerend en menselijk.
Herman van der Hoff
Herman is lid van de Senia Leesgroep Geschiedenis Weesp. De groep komt zeven keer per jaar bijeen, waarbij het gastheerschap en de gespreksleiding rouleren. De keuze van de boeken gebeurt met behulp van de jaarlijkse keuzelijsten van Senia, De geselecteerde boeken worden dan besproken aan de hand van Senia-leeswijzers met samenvattingen, achtergrondinformatie en discussievragen. “De bijeenkomsten zijn gezellig, leerzaam en verrijkend; vaak kiezen we boeken die je anders niet zou lezen en die de moeite waard blijken”, aldus Herman. Senia ondersteunt leesgroepen met keuzelijsten, leeswijzers en praktische organisatie. Er zijn clubs in diverse genres, zoals literatuur, (kunst)geschiedenis, biografieën, filosofie en muziek, zowel fysiek als online. Houd je ook van lezen en wil je graag nieuwe mensen ontmoeten? Neem dan eens een kijkje op de website van Senia of stuur een e-mail aan Herman: hvdhoff@xs4all.nl. Hij vertelt je graag over zijn ervaringen.